Nagrody Nauki Polskiej


18-12-2021 14:16:28

7 grudnia na Zamku Królewskim w Warszawie Fundacja na rzecz Nauki Polskiej (FNP) po raz 30. wręczyła swoje Nagrody. Uważane są za najważniejsze wyróżnienie naukowe w Polsce i dlatego nazywane są „polskimi Noblami”.

Przyznawane są od 1992 r., a od 2011 r. w czterech dziedzinach nauk: o życiu i o Ziemi, chemicznych i o materiałach, matematyczno-fizycznych i inżynierskich oraz humanistycznych i społecznych. Szczególny nacisk jest położony na osiągnięcia i odkrycia naukowe, które przesuwają granice poznania i otwierają nowe perspektywy poznawcze, wnoszą wybitny wkład w postęp cywilizacyjny i kulturowy Polski oraz zapewniają jej znaczące miejsce w podejmowaniu najbardziej ambitnych wyzwań współczesnego świata.

O nagrodę mogą ubiegać się uczeni, których prace były wykonane w Polsce, pracujący poza jej granicami, pod warunkiem, że ich odkrycie jest potwierdzone publikacjami afiliowanymi w polskiej jednostce oraz uczeni. Kandydatów do niej zgłaszają wybitni przedstawiciele nauki zaproszeni imiennie przez Zarząd i Radę Fundacji, której przewodniczy prof. dr hab. Tomasz Guzik (Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego). Pełni ona rolę Kapituły konkursu i – w II etapie - dokonuje wyboru laureatów na podstawie opinii niezależnych recenzentów i specjalistów w danych obszarach i dyscyplinach, głównie z zagranicy. W 2021 r. zostało zgłoszonych 80 osób.

 

 

 

Nagrody FNP 2021 (200 tys. zł) otrzymali:

- prof. Bożena Kamińska-Kaczmarek z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN w Warszawie za odkrycie mechanizmów, które powodują, że glejaki złośliwe tak przeprogramowują komórki odpornościowe, aby wspierały rozwój tych nowotworów mózgu, (nauki o życiu i o Ziemi),

- prof. Jacek Jemielity z Centrum Nowych Technologii UW za opracowanie chemicznych modyfikacji mRNA jako narzędzi do zastosowań terapeutycznych i badań procesów komórkowych, (nauki chemiczne i o materiałach),

- prof. Grzegorz Pietrzyński z Centrum Astronomicznego im. M. Kopernika PAN w Warszawie za precyzyjne wyznaczenie odległości do Wielkiego Obłoku Magellana, (nauki matematyczno-fizyczne i inżynierskie),

- prof. Cezary Cieśliński z Wydziału Filozofii UW za rozwiązanie kluczowych problemów deflacjonistycznej teorii prawdy, (nauki humanistyczne i społeczne).

Wraz z tegorocznymi laureatami grono „Polskich Noblistów” liczy już 110 osób. Wśród nich są m.in.: Timothy Snyder, Marcin Drąg, Andrzej Trautman, Jadwiga Staniszkis, Karol Modzelewski, Andrzej Paczkowski, Anna Wierzbicka, Ewa Wipszycka, Karol Myśliwiec, Tomasz Dietl, Andrzej Jajszczyk, Elżbieta Frąckowiak, Krzysztof Matyjaszewski, Jan Strelau, Jerzy Szacki, Andrzej Szczeklik, Piotr Sztompka i Andrzej Udalski.

Laureaci 2021

Bożena Kamińska (ur. 1961 r.) w 1985 r. ukończyła studia na Wydziale Biologii UW. W 1991 r. w Instytucie Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego obroniła doktorat w dziedzinie biochemii. W 1997 r. uzyskała stopień doktora hab., a w 2003 r. tytuł prof. nauk biologicznych. Specjalizuje się w biologii molekularnej i neurobiologii. Obecnie jest kierownikiem nowego Laboratorium Neurobiologii Molekularnej w Centrum Neurobiologii pracuje w Instytucie Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN w Warszawie i dyrektorem Studium Medycyny Molekularnej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Jest członkinią korespondentką PAN.

Staż podoktorski odbywała w  kanadyjskim McGill University, współpracowała m.in. z amerykańskim Brain Research Institute UCLA, była profesorem wizytującym (Nanshan Scholar) na Uniwersytecie Medycznym w Guangzhou. Realizowała blisko 50 krajowych i międzynarodowych grantów badawczych. Wypromowała 27 doktorów, 3 doktorów habilitowanych i 10 magistrów. Autorka 134 publikacji naukowych i 10 rozdziałów w książkach naukowych (ponad 6  tys. cytowani). 

Za pracę naukową uhonorowana m.in.: Nagrodą Prezesa Rady Ministrów za wybitną habilitację, Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Kawalerskim i Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, Medalem Komisji Edukacji Narodowej.

***

Prof. Bożena Kamińska-Kaczmarek jest pionierką badań nad oddziaływaniem guzów mózgu na lokalny układ odpornościowy. Zajmuje się zróżnicowaniem środowiska guzów mózgu oraz wpływem mikrogleju i innych komórek układu odpornościowego (makrofagów) nagromadzających się w guzie na rozwój nowotworu. Jest to nowatorskie podejście, gdyż wcześniej naukowcy powszechnie uważali, że mikroglej gromadzi się w guzie, aby zwalczać nowotwór.

Złośliwy glejak to najczęstszy nowotwór  mózgu, który ze względu na  szybkie rozprzestrzenianie się w mózgu, jest trudny do usunięcia chirurgicznego, bardzo odporny na standardową terapię, zwłaszcza w przypadku starszych pacjentów. Mikroglej z kolei to komórki odpornościowe stale obecne w ośrodkowym układzie nerwowym, które wspierają jego prawidłowe działania i uczestniczą w procesach ochrony przed patogenami, inicjując odpowiedź odpornościową organizmu. Ich udział we wspieraniu rozwoju glejaka nie był wcześniej poznany.

Prace prof. Kamińska-Kaczmarek wykazały, że nowotwór produkuje sygnały zmieniające właściwości mikrogleju i powodujące, że zamiast zwalczać nowotwory, komórki te wspierają jego rozwój, blokując odpowiedź przeciwnowotworową. Wadliwe działanie mikrogleju występuje również w chorobie Alzheimera. Dokonania te przyczyniły się do opracowania zaawansowanych terapii w leczeniu glejaka i mogą dać początek kolejnym. Celując w różne populacje makrofagów, można będzie w przyszłości zahamować rozwój guza lub odpowiednio zmobilizować układ odpornościowy chorego do walki z nowotworem. Wiele laboratoriów na całym świecie rozpoczęło prace nad biologią mikrogleju w guzach mózgu i przerzutach do mózgu. Laureatka pracuje m.in. nad specjalistyczną platformą do kompleksowej diagnostyki i spersonalizowanej terapii w neuroonkologii.

Prof. Jacek Jemielity (ur. 1973 r.) w 1997 r. ukończył studia na Wydziale Chemii UW, gdzie w 2002 r. uzyskał stopień doktora, a w 2012 r.  doktora hab. Pracował w Zakładzie Biofizyki Instytutu Fizyki Doświadczalnej na Wydziale Fizyki UW. Doświadczenie badawcze zdobywał również m.in. we francuskim Institute of Structural Biology i fińskim Uniwersytecie w Turku. W 2020 r. otrzymał tytuł profesora.

Specjalizuje się w chemii organicznej, biologicznej i biochemii nukleotydów i kwasów nukleinowych. Jest kierownikiem Laboratorium Chemii Bioorganicznej Centrum Nowych Technologii UW, gdzie prowadzi grupę badawczą „Jemielity Group”, a także współtwórcą i szefem  ExploRNA Therapeutics - spółki spin-off UW, w której technologia chemicznie modyfikowanego mRNA jest rozwijana, a następnie wykorzystywana w projektowaniu nowatorskich terapii.

Jest współautorem 130 publikacji (2,4 tys. cytowań) oraz wynalazcą rozwiązań chronionych na całym świecie 9 patentami bądź zgłoszeniami patentowymi. Laureat nagród m.in.: Naukowej „Polityki” dla młodych naukowców, Gospodarczej Prezydenta RP i Rektora UW, był nominowany do Nagrody Europejskiego Wynalazcy, przyznawanej przez Europejski Urząd Patentowy.

***

Prof. Jacek Jemielity jest jednym ze światowych liderów badań dotyczących chemicznie modyfikowanego mRNA. Informacyjne mRNA (messenger RNA) nazywane jest komórkowym przepisem na białka. Jest to rodzaj kwasu rybonukleinowego, który powstaje w jądrze komórki. Jako skopiowany z DNA fragment kodu niesie przepis na budowę konkretnego białka. Wyprodukowanie białka jest już zadaniem rybosomów, do których mRNA trafia po opuszczeniu jądra komórkowego. Badania pokazały, że odpowiednio zaprojektowane mRNA można dostarczyć do komórki, aby organizm mógł wyprodukować na jego podstawie konkretne białko. Otwiera to drogę do prac nad terapiami rozmaitych chorób. 

Laureat wykonał wiele badań nad czapeczką mRNA, a wraz ze współpracownikami stworzył wiele narzędzi molekularnych do badań procesów komórkowych związanych z mRNA, takich jak jego degradacja i inicjacja biosyntezy białek. Cząsteczka mRNA jest bardzo nietrwała, szybko ulega degradacji i jest bardzo wrażliwa na różne czynniki oraz modyfikacje. Dzięki opracowanym analogom (m.in. zawierającym grupy tiofosforanowe, boranofosforanowe w mostku oligofosforanowym) mRNA może być znacznie bardziej stabilne i aktywne translacyjnie. Opracowane metody umożliwiają uzyskanie pożądanego efektu terapeutycznego przy istotnie zmniejszonej dawce mRNA, co zmniejsza ryzyko wystąpienia skutków ubocznych.

Syntetyczne mRNA może być wykorzystane przy tworzeniu leczniczych szczepionek przeciwnowotworowych, podawanych jako lek osobom z nowotworem. Szczepionki te mają powodować, że układ immunologiczny, będzie lepiej rozpoznawał chorobę nowotworową i ją niszczył. Jeden z wynalazków prof. Jemielitego jest obecnie sosowany w kilkunastu badaniach klinicznych nad leczniczymi szczepionkami przeciwnowotworowymi. Kolejnym obszarem zastosowania mRNA są szczepionki przeciwwirusowe, już stosowane przeciwko koronawirusowi SARS-CoV-2. Obecnie trwają też prace nad opartymi o technologię mRNA szczepionkami, np. przeciwko wirusowi Zika lub przeciwko grypie. Możliwe są też zastosowania w terapii genetycznych chorób rzadkich, takich jak rdzeniowy zanik mięśni (SMA), czy mukowiscydoza, a także przeciwko chorobom bakteryjnym, a nawet w medycynie regeneracyjnej. 

Prof. Grzegorz Pietrzyński (ur. 1971 r.) w 1995 r. ukończył astronomię na Wydziale Fizyki UW. W 1999 r. uzyskał stopień doktora, w 2006 r. - stopień doktora hab., a w 2014 r. - tytuł profesora nauk fizycznych. Staż podoktorski obywał w Chile w Universidad de Conception. Współpracował z Princeton University, Europejskim Obserwatorium Południowym, przez 20 lat pracował w Obserwatorium Astronomicznym UW. Prowadził wykłady w placówkach badawczych m.in. w: Japonii, Niemczech, Francji, Belgii, Włoszech i Chinach.

Obecnie pracuje w Centrum Astronomicznym im. M. Kopernika PAN w Warszawie. Założył i kieruje międzynarodowym projektem Araucaria, którego celem jest kalibracja kosmicznej skali odległości. Autor lub współautor ponad 400 publikacji naukowych (ponad 23 tys. cytowani),  laureat wielu prestiżowych grantów badawczych polskich i zagranicznych, w tym Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC).

***

Prof. Grzegorz Pietrzyński jest wiodącym badaczem w dziedzinie astrofizyki obserwacyjnej - światowym ekspertem w dziedzinie pomiarów odległości kosmicznych. Precyzyjnie wyznaczył odległości do Wielkiego Obłoku Magellana (WOM). Ta zlokalizowana najbliżej Drogi Mlecznej galaktyka satelitarna jest najważniejszym kalibratorem kosmicznej skali odległości - wzorcem odległości we Wszechświecie. Odległość do WOM jest podstawą do prawie wszystkich empirycznych wyznaczeń za pomocą supernowych tzw. stałej Hubble'a z dokładnością ok. 3%.

Laureat wykonał pomiar odległości do galaktyki Wielkiego Obłoku Magellana z największą jak dotąd dokładnością – wynoszącą 1%. Z jego ustaleń wynika, że znajduje się on w odległości 49,59 kiloparseków od Ziemi, czyli ok. 161 tys. lat świetlnych.

Dzięki trwającemu ponad 2 dekady projektowi Araucaria, którym kieruje wraz z prof. Wolfgangiem Gierenem, udoskonalił metody pomiaru odległości kosmicznych do poziomu, który jest obecnie standardem w astrofizyce. Do badań naukowcy wykorzystywali sieć obserwatoriów.

Prof. Cezary Cieśliński (ur. 1965 r.) w 1999 r. uzyskał doktorat z filozofii na UW, w 2010 r. habilitację, a w 2021 r. tytuł prof. Jego zainteresowania naukowe dotyczą logiki matematyczno-filozoficznej, teorii modeli, teorii prawdy i filozofii języka.

Obecnie jest kierownikiem Zakładu Logiki na Wydziale Filozofii UW oraz członkiem Rady Naukowej Dyscypliny Filozofia. Promotor 3 prac doktorskich, autor 2 monografii i kilkudziesięciu artykułów. Laureat nagród, realizuje 2 granty.

***

Prof. Cezary Cieśliński należy do światowej czołówki specjalistów w zakresie badań nad teorią prawdy. Ustaleniem definicji pojęcia prawdy filozofowie zajmowali się od czasów starożytności - twórcą klasycznej definicji prawdy, wg której to zgodność treści sądu z rzeczywistym stanem rzeczy, którego ten sąd dotyczy, był Arystoteles. A przez wieki powstało wiele definicji prawdy.

Laureat w swoich pracach nawiązuje do tradycji Szkoły Lwowsko-Warszawskiej logiki i filozofii, której początki sięgają końca XIX w. Należy do niej logik, matematyk i filozof Alfred Tarski, który dążył do stworzenia formalnie precyzyjnego pojęcia prawdy. Określił ją jako pewną cechę zdań logicznych, co umożliwiło rozwój badań nad m.in. logiką i filozofią matematyki. Podążający za jego poglądami zwolennicy deflacjonistycznej teorii prawdy uważają, że najrozmaitsze koncepcje prawdy zarówno dawne, jak i bardziej współczesne (m.in. klasyczne, nieklasyczne, koherencyjne, pragmatyczne, realistyczne, antyrealistyczne, epistemiczne) różnią się jedynie detalami, które są tylko niepotrzebnym uzupełnieniem. Wobec tego można - ich zdaniem - „spuścić powietrze”, odejmując kolejne zbędne elementy, a pozbawione tych nadmiarowych szczegółów teorie będą spełniały kryteria prawdy opisane przez Alfreda Tarskiego. W języku angielskim ten proces można opisać jako „deflation”, po polsku - „deflacjonizm”.

Do rozwoju deflacjonizmu znacząco przyczyniła się nagradzana monografia „The Epistemic Lightness of Truth” z 2017 r., w której prof. C. Cieśliński pokazuje, że logika pozwala na precyzyjne formułowanie złożonych idei filozoficznych. Książka stanowi też przykład połączenia matematyki i filozofii. Zaprezentowane są w niej niektóre z najbardziej wyrafinowanych matematycznie prac autora, dotyczące strategii rozwiązywania problemów postawionych w książce i za pomocą logiki pokazujące poprawność przedstawianych teorii.

Jerzy Bojanowicz

- Pasjonowałem się przyrodą, fizyką i sportem. Kiedy trzeba było podjąć decyzję odnośnie do kierunku studiów nie miałem żadnych wątpliwości – wybrałem fizykę na Uniwersytecie Warszawskim – wspomina prof. Grzegorz Pietrzyński, laureat nagrody FNP.

Jednak wizja żmudnego przygotowywania i powtarzania doświadczeń w laboratoriach nie do końca pasowała do moich zainteresowań, więc wybrałem astronomię obserwacyjną. To swoiste połączenie moich pasji: kontakt z pięknym gwiaździstym niebem, poszukiwanie innych światów w niezmierzonych otchłaniach kosmosu, a także wyprawy obserwacyjne do bardzo odległych miejsc jak Chile, Hawaje czy Afryka Południowa. Dodatkowo obserwatoria znajdują się w wysokich górach, które kocham.

Już podczas studiów bardzo interesowałem się zagadnieniem pomiaru kosmicznych odległości. Tuż po zakończeniu doktoratu udałem się na staż podoktorski na Uniwersytecie w Concepcion w Chile. Tam wspólnie z prof. Wolfgangiem Gierenem zaczęliśmy wyznaczać odległości do pobliskich galaktyk. Szybko zorientowaliśmy się, że jest bardzo dużo do zrobienia w tej dziedzinie astronomii, a jedynym sposobem, aby to zrobić jest stworzenie silnego zespołu. Projekt „Araucaria” powstał w 1999 r. Zaproponowana przez prof. Gierena nazwa pochodzi od monumentalnych drzew (Araukaria Chilijska) rosnących w górach niedaleko Concepcion. Często żartujemy, że potrzebowaliśmy symbolu długowieczności ze względu na ogrom pracy jaki należało wykonać, a wiele jej drzew w pobliskich parkach narodowych ma ponad 2000 lat.

Początkowo w projekcie brało udział 6 astronomów. Obecnie zespół liczy ponad 30 osób z kilkunastu krajów świata. Trzon grupy znajduje się obecnie w Centrum Astronomicznym im. Mikołaja Kopernika PAN.

Precyzja wyznaczania odległości jest ogromnie ważna. Nasz pomiar umożliwił wyznaczenie słynnej stałej Hubble’a, która opisuje jak szybko rozszerza się nasz Wszechświat, z dokładnością do ok. 2%. Znajomość tempa ekspansji Wszechświata jest kluczowa w zrozumieniu jego natury. Pomiary stałej Hubble’a pozwalają też badać istotę zagadkowej ciemniej energii. Obecnie mamy bardzo poważny problem: wyznaczenia stałej Hubble’a na różnych etapach ewolucji Wszechświata znacząco się różnią czego nie potrafi wyjaśnić współczesna fizyka. Dlatego kolejne udokładnienie pomiaru odległości jest kluczowe. Wraz z zespołem nad tym pracujemy. Jeśli uda się uzyskać dokładność 0,5% wtedy być może ostatecznie stwierdzimy czy fizyka współczesna wymaga rewizji oraz lepiej poznamy naturę ciemnej energii.

Astronomia zalicza się do nauk podstawowych, które - jak wiemy - nie przekładają się bezpośrednio na komercjalizację. Jednak dzięki nim zawdzięczamy wszystko! Najpiękniejsze w naukach podstawowych jest to, że nigdy nie wiemy do czego jakieś odkrycie będzie zastosowane i jakie będzie miało znaczenie w przyszłości.

Jednak najważniejszym zadaniem jest odpowiedź na najważniejsze pytania dotyczące naszego miejsca i roli we Wszechświecie. Być może uda nam się dołożyć kolejną cegiełkę do gmachu naszej wiedzy, która pomoże lepiej zrozumieć nasz Wszechświat, a co za tym idzie - nas samych.

***

Istniejąca od 1991 r. Fundacja na rzecz Nauki Polskiej jest niezależną, samofinansującą się instytucją pozarządową typu non-profit, wspierającą naukę. Do statutowych celów tego największego w Polsce pozabudżetowego źródła finansowania nauki należą: wspieranie wybitnych naukowców i zespołów badawczych i działanie na rzecz transferu osiągnięć naukowych do praktyki gospodarczej.

Swoje credo: Wspieranie najlepszych, aby mogli stać się jeszcze lepsi realizuje przyznając naukowcom indywidualne nagrody i stypendia oraz subwencje na wdrażanie osiągnięć naukowych do praktyki gospodarczej, a także wspierając ważne przedsięwzięcia służące nauce (jak np.: programy wydawnicze, konferencje).

Prezesem Zarządu Fundacji, która wspiera również międzynarodową współpracę naukową oraz zwiększa samodzielność naukową młodego pokolenia uczonych, od 2005 r. jest prof. dr hab. Maciej Żylicz.

Komentuje Waldemar Rukść

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl