Ginące zawody ( 11 ): Miecznicy i ich... szabelnie


10-01-2021 13:18:31

W muzeach i u kolekcjonerów zachowały się egzemplarze oręża. Niewiele mamy informacji o pracy mieczników i ich warsztatach, zwanych dawniej ... szabelniami.

Dysponujemy dokumentem o sztukach mistrzowskich, czyli o wymaganiach wobec ubiegających się o tytuł mistrza w cechach poznańskich (1604 r.) i lubelskim (1618 r.) Niestety zawierają one dziś już niezrozumiałe terminy fachowe.

Złoty oręż

Wśród cechów krakowskich w spisie 1427 r. i 1501 r. wymieniani są m.in.: bednarze, białoskórnicy, kapelusznicy, konwisarze, kowale, kuśnierze, łucznicy, piekarze, rymarze, rzeźnicy, siodlarze, złotnicy, a także mieczownicy. Na pewno w XVI w. działały aktywnie warsztaty wytwarzające miecze. Jednym ze świadectw jest uchwała sejmiku średzkiego z 1580 r o kuźniach wyszyńskich, zastrzegająca dla nich prawo do znakowania szabel cechą.

W latach 1529 -1639 w Gdańsku pracuje czternastu mieczników. Tutaj też montowano szable zwane „batorówkami”, do których głownie sprowadzano z północnych Włoch. W owym czasie funkcjonowały w Polsce liczne warsztaty płatnerzy, specjalizujących się w tzw. broni ochronnej. Do niej zalicza się zbroje. Szabelnie i warsztaty płatnerskie działały głównie w dużych miastach: Krakowie, Lwowie, Poznaniu i Gdańsku, ale też w małych miejscowościach np. Głowaczowie (Mazowsze).

Na przełomie XVI w. i XVII w. najbardziej charakterystyczne były szable o prostym krzyżowym jelcu i walcowatej otwartej rękojeści, której zakończenie miało formę głowy ptaka.

Pod koniec XVII w. i w pierwszej połowie XVIII w.  rozpowszechniają się lokalne typy broni białej. Dotyczy to kilku rodzajów szabli, m.in. tak zwanej polsko-węgierskiej. Popularnymi były też szable pochodzące z manufaktury w Staszowie Sandomierskim, gdzie szabelnię w XVIII w. założył August Czartoryski. Jednak szable staszowskie były jeszcze dawniejsze, bowiem niektóre z nich nosiły i takie napisy: „Za Jana III króla potężnego, w Staszewiem zrobione na harc z Tatarami , tum we krwi okrzczona pod Widnia murami Roku Pańskiego 1682”.( Jędrzej Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III ).

Moda na karabelę

Najbardziej znaną polską szablą nie tylko u nas w kraju jest karabela. Jedni opowiadają się za tym, że nazwa pochodzi od miecznika o nazwisku Karabel, inni zaś , że od miasta Karbala. Karabele były zazwyczaj sprowadzane ze Wschodu. Oprawy powstawały na ogół w kraju, gdzie z reguły wytwarzali je ...złotnicy. Karabela przeszła w Polsce szczególny rozwój i stała się pod koniec XVII w kostiumową szablą paradną, powszechnie używaną przez szlachtę. Naturalnie istniały i karabele bojowe. Dotychczas udało się wyróżnić kilka grup karabel. Powstawały w różnych ośrodkach, m.in. we Lwowie oraz Gdańsku. Różnią się sposobem dekoracji, łączącej inspiracje wschodnie ze sztuką zachodnioeuropejską.

Obok karabeli używane były innego rodzaju szable, przy czym w XVII w. za najbardziej typowe rozwiązanie konstrukcyjne uważa się w Polsce szable z zamkniętą rękojeścią. Jedynie na Węgrzech wykształcił się podobny typ.

Można podziwiać kunsztowny dekor dawnej białej broni, gdyż przy wykonywania ówczesnego oręża szczególną rolę odegrali wspomniani już złotnicy. Otrzymywali oni intratne zamówienia zdobienia rękojeści mieczy. Upiększano szable paradne i bojowe.

Na pierwszy plan w tzw. czasach saskich, a więc w okresie dojrzałego baroku (1670-1730) wysuwa się lwowskie środowisko rzemieślnicze, gdzie w dziedzinie wyrobów z metalu główną rolę odgrywali Ormianie, zaś w cechu mieczników rzemieślnicy polscy. Używany jest termin „manufaktura lwowska” w odniesieniu do wykonywanych tam wyrobów, które rozchodziły się po całej Polsce. (W rejestrze towarów wysyłanych ze Lwowa do stolicy w 1764 r. wymienione są rękojeści i okucia do broni siecznej).

Rzecz znamienna, że w podupadającym ekonomicznie w 1776 r w Krakowie wykonano m.in. 200 szabel jako tzw. robotę chorągwianą, a w l. 1776-1779 - 418 pochew na pałasze dla stacjonującego tam „Regimentu Kopryczowskiego”. W XVIII w. szable z warsztatów krakowskich można było kupić m.in. na Węgrzech.

Dobrą opinią w Polsce cieszyła się manufaktura broni białej z czasów króla Stanisława Augusta Poniatowskiego na Mokotowie pod Warszawą. Jej przypisuje się wykonanie szabel o zamkniętej rękojeści z lat 1780-90. Zachowane zabytki broni białej przechowywane w Muzeum Narodowym w Krakowie (zbiory Czartoryskich) i Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie pochodzą z manufaktur warszawskiej i lwowskiej, ale też i innych szabelni w Polsce.

Zagadki polskiej szabli

Wybitny polski znawca broni, prof. Andrzej Nadolski uważał, że szczytowym osiągnięciem polskiej broni białej jest tzw. szabla polska z rękojeścią zamkniętą, zwana potocznie szablą husarską, lub też- niesłusznie – pałaszem husarskim. Pałasz jest to broń jednosieczna o głowni zazwyczaj prostej, natomiast polska szabla husarska jest krzywa.

W XVIII w. w Polsce używane były również szpady, noszone przede wszystkim przez wyższych wojskowych cudzoziemskich. W owym czasie w Krakowie szpadnicy wyodrębnili się z cechu mieczników i założyli własny cech szpadników.

Marek Bielski

Miecz - jedna z najstarszych broni siecznych o długiej, prostej, obosiecznej głowni - przeznaczonej do rąbania i kłucia. Używany od starożytności. Najeżdzcy z zachodu mieli miecze proste: rapiery, pałasze i koncerze; ze wschodu posługiwali się mieczami o krzywej głowni, zwanymi szablami. Rozwinęło się kilka typów szabel: perski (szamszir), turecki (kyłydź), arabski (sajf). Do najlepszych zaliczano szable ze stali damasceńskiej. Szable skonstruowane specjalnie do tzw. cięć krojonych, zamachowych z ramienia, to przede wszystkim szable perskie, mongolskie, węgierskie i tureckie (z wyjątkiem wczesnych tureckich XIV–XV w.).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Karabela króla Zygmunta III Wazy z ok. 1626 r.

Komentuje Waldemar Rukść

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl