Nowy narząd na nowe życie


09-01-2021 17:38:34

Ogólnopolski Dzień Transplantacji jest obchodzony 26 stycznia, od 2005 r., w rocznicę pierwszego udanego przeszczepu nerki od dawcy zmarłego w Polsce, którego w 1966 r. dokonali profesorowie Jan Nielubowicz (chirurg) i Tadeusz Orłowski w I Klinice Chirurgicznej Akademii Medycznej w Warszawie. Był to wtedy 621. taki zabieg na świecie (pierwszego dokonano w 1954 r.).

W październiku 2020 r. po raz 16. obchodziliśmy w Polsce Światowy Dzień Donacji i Transplantacji, zainicjowany przez Klinikę Transplantologii i Chirurgii Ogólnej Szpitala Uniwersyteckiego im. A. Jurasza w Bydgoszczy, kierowaną przez prof. Zbigniewa Włodarczyka, wielkiego przyjaciela „Biegu po Nowe Życie”. Ideą obu świąt jest promowanie dostępności leczenia przeszczepami w Polsce i przybliżenie do europejskich wskaźników liczby dokonywanych transplantacji. To główny cel kampanii informacyjno-edukacyjnej Ministerstwa Zdrowia „Solidarnie dla transplantacji”, realizowanej w ramach Narodowego Programu Rozwoju Medycyny Transplantacyjnej.

Przeszczepienie (transplantacja - z łac. transplantare, czyli „szczepić”, trans - „poza czymś”, plantare - „sadzić”) narządu w całości lub części z ciała ludzkiego żywego lub zmarłego na inne (aloprzeszczep) lub w obrębie jednego (autoprzeszczep), ma na celu przywrócenie niektórych jego funkcji, w tym uratowanie życia. Przeprowadzane są przeszczepy narządów (nerki, serce, wątroba, trzustka, płuca, jelito), unaczynionych wielotkankowych (kończyna, twarz), tkanek oka (rogówka) i innych (kości, ścięgna, skóra, zastawki) oraz komórek krwiotwórczych pochodzących ze szpiku kostnego lub krwi. Dzielimy je też na biowitalne (jeśli w przeszczepionej tkance są żywe komórki) i biostatyczne (jeśli ich nie ma).

Od świętych braci ...

Przekazy historyczne, mity i legendy mówią o przeszczepieniach wykonywanych przed nasza erą przez starożytnych chińskich medyków (pierwsze opisy przeszczepiania części zwierząt – IX w, pierwszy opis zamiany serc u ludzi- IV w). W III w. n.e. św. bracia Kosma i Damian z Cylicji (płd. Anatolia) zaatakowaną gangreną nogę „zastąpili” amputowaną dzień wcześniej zmarłego. Operację tę ok 1500 r. uwiecznił Fernando del Rincón na obrazie znajdującym się w Muzeum Prado w Madrycie „Cud świętych Kosmy i Damiana”, którzy są m.in. patronami chirurgów i wydziałów medycznych.

W 1581 r. Wojciech Oczko (1537-1599), lekarz nadworny Stefana Batorego, po raz szósty na świecie, dokonał pomyślnej rekonstrukcji nosa z przeszczepieniem skóry. W 1823 r. dokonano pierwszego przeszczepu skóry u tej samej osoby (autograft) w Niemczech, a 1906 r. w Czechach - rogówki.

 Niezaprzeczalny wpływ na współczesną transplantologię mieli: Alexis Carrel (1873-1944) – francuski chirurg, filozof i moralista, laureat nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny w 1912 r., twórca transplantologii narządowej i światowy pionier w tym zakresie ; Jean-Baptiste-Gabriel-Joachim Dausset (1916-2009) – francuski immunolog, który wraz z Barujem Benacerrafem i George'em Davisem Snellem otrzymali Nagrodę Nobla w 1980r. w tej samej dziedzinie za odkrycia dotyczące genów głównego układu zgodności tkankowej.

Dokumentowanie transplantacji klinicznej zaczęto dopiero w latach 50. XX w. Pierwszą udaną operacją było w Bostonie (1954) przeszczepienie choremu nerki od brata bliźniaka. Dokonał tego Joseph Murray- laureat Nagrody Nobla z medycyny-1990. W 1967 r. w Denver po raz pierwszy z powodzeniem (pierwszy zabieg w 1963 r. i kilka następnych się nie udało) przeszczepiono wątrobę, choć pacjent żył jeszcze tylko rok, w Kapsztadzie serce, w Stanford serce i płuco (1981). W historii transplantologii warto jeszcze wymienić pierwsze na świecie przeszczepienie obu płuc (Kanada, 1986) i płata wątroby (USA, 1989). Istotnym krokiem w rozwoju tej dziedziny było ustalenie na amerykańskim Uniwersytecie Harvarda (1968) kryterium śmierci mózgu, czyli śmierci człowieka jako całości.

Obecnie w Polsce obowiązuje obwieszczenie Ministra Zdrowia z 4.12.2019 r. w sprawie sposobu i kryteriów stwierdzenia trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu. A dawstwo komórek, tkanek i narządów reguluje ustawa z 1.07.2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów. W przypadku pobrania komórek, tkanek i narządów od dawcy zmarłego, obowiązuje zasada zgody domniemanej, tj. braku sprzeciwu (przez lata obowiązywała ustawa z 1948 r. dotycząca pobierania rogówki i pozyskiwania tkanek od zmarłych, a nie narządów). Oznacza to, iż każdy jest potencjalnym dawcą, chyba że wyraźnie się temu sprzeciwi.

...do ikony polskiej transplatologii

Najbardziej znanym polskim transplantologiem – wręcz ikoną - jest prof. Zbigniew Religa (1938-2009). Absolwent Wydziału Lekarskiego Akademii Medycznej w Warszawie (1963), przez kilkanaście lat pracował w Szpitalu Wolskim w Warszawie. W 1975 r. dostał rezydenturę w szpitalu w Detroit, spotkał Adriana Kantrowitza – jednego z najwybitniejszych chirurgów na świecie, który w grudniu 1967 r. przeprowadził w Stanach Zjednoczonych pierwszą transplantację serca u człowieka – kilka dni po dokonaniu jej przez dr. Christiana Barnarda na uniwersytecie w Kapsztadzie.

Ten jeszcze wówczas mało znany kierownik Katedry i Kliniki Kardiochirurgii Śląskiej Akademii Medycznej (później Katedry i Kliniki Kardiochirurgii i Transplantologii w Zabrzu), zapoczątkował nowoczesny program kardiochirurgiczny, organizując pierwszą operację na otwartym sercu (wykonał ją w Zabrzu prof. Wacław Sitkowski). 5 listopada 1985 r. Z. Religa wraz z nowym zespołem wykonał pierwszą udaną transplantację serca w Polsce. Prof. Z. Religę późniejszego polityka, kandydata na Prezydenta RP w wyborach w 2005 r., ministra zdrowia (2005-2007), który wprowadził obowiązujący przez rok tzw. podatek Religi, przedstawiają filmy dokumentalne oraz fabuła Bogowie (reż. Łukasz Palkowski, 2014), w którym bohatera zagrał Tomasz Kot. Film na 39. Festiwalu Filmowego w Gdyni otrzymał 10 Złotych Lwów.

Warto też wspomnieć Marię Siemionow, absolwentkę Akademii Medycznej w Poznaniu, która w 1995 r. została kierownikiem oddziału chirurgii plastycznej i mikrochirurgii w Klinice Kolegium Medycyny w Cleveland (Ohio), a w 2005 r. została profesorem na tamtejszym wydziale chirurgicznym. W grudniu 2008 r. dokonała czwartej na świecie i pierwszej w USA udanej operacji przeszczepienia kobiecie, która we wrześniu 2004 r. została postrzelona w twarz przez swojego męża – ok. 80% powierzchni twarzy pochodziło od zmarłej dawczyni. Przygotowania do operacji, którą przeprowadził zespół 8. lekarzy (podczas 22-godzinnej operacji dokonano transplantacji kości, mięśni, naczyń krwionośnych i nerwów), zajęły ponad 20 lat. – Pacjentce przeszczepiliśmy 535 cm2 samej skóry, co stanowi 80% twarzy. Naprawdę niewiele jest miejsc na ciele, na których znajduje się aż tyle unaczynionej skóry – mówiła przed laty.

Teraźniejszość

W marcu 2018 r. Rada Ministrów przyjęła uchwałę, zwiększającą finansowanie Narodowego Programu Rozwoju Medycyny Transplantacyjnej", do 55 mln zł rocznie. Przede wszystkim w celu prawidłowej realizacji leczenia choroby "przeszczep przeciwko gospodarzowi", na którą od 2018 r. środki przeznaczane są zgodnie z zapotrzebowaniem.

W październiku 2020 r., na wniosek Ministra Zdrowia, Rada Ministrów wydłużyła jego realizację do 2021 r. Jednym z zadań zapisanych w programie jest rozwój, doskonalenie oraz modernizacja ustawowych rejestrów transplantacyjnych. Konieczne jest również zapewnienie finansowania wspomnianego już leczenia choroby "przeszczep przeciw gospodarzowi" oraz złożonych, unaczynionych przeszczepów tkankowych (twarz, krtań, kończyna górna, jelito) do czasu ujęcia ich jako świadczeń finansowanych ze środków Narodowego Funduszu Zdrowia. Dodatkowo wydłużenie realizacji Programu pozwoli wprowadzić „pilotażowe” działania zwiększające liczbę dawców dzięki finansowaniu zakupu sprzętu dla Oddziałów Anestezjologii i Intensywnej Terapii oraz budowę zespołów koordynacyjnych w szpitalach, wykazujących największą aktywność w zagwarantowaniu dawców. Planowane jest również wdrożenie programu tzw. odczulania wysokozimmunizowanych chorych, oczekujących na przeszczepienie nerki, który wyeliminuje ograniczenia w korzystaniu z tej metody leczenia.

Większość zadań Programu będzie kontynuowana w 2021 r. bez zmian w zakresie przedmiotowym czy sposobie realizacji. Budżet Programu zwiększono do 65 mln zł.

Natomiast, jak informuje Joanna Koc, starszy specjalista w Biurze Komunikacji Ministerstwa Zdrowia, nie trwają prace dotyczące projektu ustawy o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów. W związku z problemami w obszarze medycyny transplantacyjnej, jak znaczący spadek liczby przeszczepień narządowych w 2018 r., spowodowany zmniejszoną liczbą dawców narządów, nadrzędnym celem Ministra Zdrowia stało się przeciwdziałanie i odwrócenie tej tendencji. Dlatego też działania w zakresie zwiększenia aktywności donacyjnej i transplantacyjnej zyskały status priorytetowy.

Jerzy Bojanowicz

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Przyszłość transplantologii: druk 3D sztucznych narządów (fot. IPWatchdog.com)

Pierwsze w Polsce przeszczepy:

1965 – nerki 9-letniej dziewczynce od dawcy zmarłego: doc. Władysław Wrężlewicz w kierowanej przez prof. Wiktora Brossa II Klinice Chirurgii we Wrocławiu. Operacja zakończyła się podjęciem czynności przez przeszczepiony narząd, ale dziecko zmarło z powodu powikłań pooperacyjnych,

1966 – nerki 18-latce od zmarłego dawcy: prof. Jan Nielubowicz, w asyście prof. Wojciecha Rowińskiego, Waldemara Olszewskiego, Jerzego Szczerbana, pod nadzorem nefrologicznym prof. Tadeusza Orłowskiego w I Klinice Chirurgicznej Akademii Medycznej w Warszawie. A prof. Wiktor Bross z Akademii Medycznej we Wrocławiu przeszczepił nerkę 24-letniej pacjentce, dla której dawcą był jej 30-letni brat,

1969 – serca: zespół chirurgów kierowany przez prof. Jana Molla, kierownika II Kliniki Chirurgicznej Akademii Medycznej w Łodzi w Szpitalu Klinicznym im. dr. S. Sterlinga - pracowało jedynie przez 1,5 godz.,

1971 - replantacji ręki (pierwsza w Europie, 7. na świecie): prof. Ryszard Kocięba, ordynator oddziału chirurgicznego szpitala powiatowego w Trzebnicy, założyciel Ośrodka Replantacji Kończyn, Mikrochirurgii i Chirurgii Ręki w Szpitalu Św. Jadwigi w Trzebnicy,

1985 – serca: prof. Zbigniewa Religa w asyście prof. Andrzeja Bochenka, dr. Jerzego Wołczyka, prof. Mariana Zembali oraz dr. n. med. Bogusława Ryfińskiego w Klinice Kardiochirurgii Wojewódzkiego Ośrodka Kardiologii (przekształconym później w Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu),

1987 – jednoczesny trzustki i nerki (niestety, nieudany): prof. Stanisław Zieliński z II Kliniki Chirurgii Ogólnej i Transplantacyjnej Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie,

1988 - udane jednoczesne przeszczepienie trzustki i nerki: prof. Jacek Szmidt, przy współpracy z dr. Krzysztofem Madejem, dr. Sławomirem Frunze i prof. Sławomirem Nazarewskim w ówczesnej Klinice Chirurgii Naczyń i Transplantologii Akademii Medycznej w Centralnym Szpitalu Klinicznym ul. Banacha w Warszawie. Wsparcie zapewnili interniści-transplantolodzy z Instytutu Transplantologii z Państwowego Szpitala Klinicznego nr 1 im. Dzieciątka Jezus,

1990 – wątroby u dziecka: prof. Piotr Kaliciński z Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie, przy współpracy prof. dr. Rudolfa Pichlmayra z ośrodka transplantacyjnego w Niemczech,

1994 - wątroby u osoby dorosłej: prof. Andrzej Karwowski - operatorami byli prof. Bogdan Michałowicz i doc. Jacek Pawlak w Klinice Chirurgii Ogólnej i Chorób Wątroby Akademii Medycznej w Warszawie,

1998 – pojedynczego płuca: prof. Marian Zembala (uczeń prof. Religi) z zespołem w Śląskim Centrum Chorób Serca w Zabrzu,

1999 – części wątroby pobranej od żywego dawcy: prof. Piotr Kaliciński i prof. Marek Krawczyk w efekcie współpracy z Kliniką Chirurgii Ogólnej i Chorób Wątroby Akademii Medycznej w Warszawie, gdzie dokonano pobrania fragmentu wątroby od ojca 4-letniej dziewczynki, oraz współpracy z ośrodkami francuskimi: szpitalem Neckera i szpitalem Beaujon w Paryżu,

2000 – jednoczasowy (skojarzony) wątroby i nerki: prof. Piotr Kaliciński z zespołem w Instytucie Centrum Zdrowia Dziecka,

2001 - jednoczesne przeszczepienie serca i płuc: prof. Marian Zembala z zespołem w Śląskim Centrum Chorób Serca w Zabrzu,

2001 - wielonarządowe przeszczepienie jelita i wątroby: prof. Piotr Kaliciński w Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie,

2003 - pojedynczego płuca w Śląskim Centrum Chorób Serca w Zabrzu,

2004 - trzustki u osoby z uprzednio przeszczepioną: prof. Marek Durlik z zespołem w Centralnym Szpitalu Klinicznym Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Warszawie, 

2005 - płuca u pacjenta chorego na mukowiscydozę: dr Jacek Wojarski (wychowanek prof. Zembali) w Śląskim Centrum Chorób Serca w Zabrzu,

2006 – dłoni osobie, która straciła prawą rękę podczas cięcia desek: prof. dr hab. n. med. Jerzy Jabłecki z zespołem chirurgów Ośrodka Replantacji Kończyn, Mikrochirurgii i Chirurgii Ręki w Szpitalu Św. Jadwigi w Trzebnicy,

2013 - przeszczep twarzy ratujący życie 33-letniego pacjenta: prof. Adam Maciejewski z zespołem w Centrum Onkologii – Instytucie im. Marii Skłodowskiej-Curie w Gliwicach,.

2013 - wysp trzustkowych pod śluzówkę żołądka z użyciem endoskopu (pierwszy na świecie): prof. Andrzej Chmura z zespołem chirurgów z Katedry i Kliniki Chirurgii Ogólnej i Transplantacyjnej Szpitala Klinicznego Dzieciątka Jezus w Warszawie,

2015 - narządów szyi (krtani, tchawicy, gardła, przełyku i tarczycy): prof. Adama Maciejewskiego z zespołem w Centrum Onkologii – Instytucie im. Marii Skłodowskiej-Curie w Gliwicach (p: acjentem był 34-latek, na świecie przeprowadzono wcześniej dwa podobne zabiegi, ale ten był najbardziej rozległy),

2015 - tzw. przeszczep łańcuchowy nerek pobranych od żywych, niespokrewnionych dawców: zespół specjalistów w składzie: prof. Andrzej Chmura, prof. Artur Kwiatkowski oraz dr Rafał Kieszek w Klinice Chirurgii Ogólnej i Transplantacyjnej Szpitala Klinicznego Dzieciątka Jezus w Warszawie,

2016 – przeszczep kończyny górnej (pierwszy na świecie) 32-letniemu mężczyźnie, który urodził się bez ręki: dr. Adam Domanasiewicz z zespołem chirurgów w Klinice Chirurgii Urazowej i Chirurgii Ręki Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego we Wrocławiu,

2017 – krzyżowe przeszczepienie nerek w dwóch różnych klinikach równocześnie: w Wojewódzkim Szpitalu Zespolonym w Szczecinie odbyła się transplantacja nerek od żywych dawców, a identyczny zabieg odbywał się w Klinice Chirurgii Ogólnej i Transplantacyjnej w Szpitalu Dzieciątka Jezus w Warszawie. (narządy transportowano helikopterem),

2018 - jednoczasowe przeszczepienia serca i wątroby u 51-letniego pacjenta przeprowadzone przez dwa ściśle współpracujące ze sobą zespoły chirurgów z Katedry i Kliniki Chirurgii Ogólnej Transplantacyjnej i Wątroby WUM pod przewodnictwem prof. Krzysztofa Zieniewicza i z Kliniki Kardiochirurgii Instytutu Kardiologii w Aninie pod przewodnictwem prof. Mariusza Kuśmierczyka,

2019 - płuca i wątrobę 21-latkowi chorującego na mukowiscydozę: zespół lekarzy ze Śląskiego Centrum Chorób Serca w Zabrzu oraz Samodzielnego Publicznego Szpitala Klinicznego im. A. Mielęckiego: Robert Król, Maciej Urlik, Tomasz Stącel, Mirosław Nęcki i Marek Ochman.

Źródło: Ministerstwo Zdrowia i zgodanazycie.pl

Aktywność transplantacyjna

Z przeprowadzonego w listopadzie 2020 r. przez firmę Kantar na zlecenie Ministerstwa Zdrowia, sondażu społecznego, wynika, że chęć uratowania życia innych osób jest najczęstszą motywacją dla popierania donacji (56%). Natomiast główną przyczyną sprzeciwu jest szok związany ze śmiercią (35%) oraz brak znajomości woli osoby zmarłej (34%).

Wiedza Polaków na temat podstaw prawnych pobierania narządów nadal nie jest wystarczająca. 56% badanych zgadza się na pobranie narządów po swojej śmierci (lekki wzrost w porównaniu z badaniami z 2018 r. i 2019 r.), ale co 5. jest niezdecydowany. Jednocześnie spadł odsetek osób nie mających ugruntowanej wiedzy nt. śmierci człowieka: 69% Polaków wie, że jest jednoznaczna ze śmiercią mózgu.

Niemniej propagowanie donacji daje efekty – wśród osób, które spotkały się z kampanią wzrósł pozytywny stosunek do dawstwa narządów (79%) oraz do ofiarowania własnych narządów (69%). Kampania zachęciła również 64% do rozmów z bliskimi na ten temat

***

Dane dotyczące m.in. liczby i rodzajów przeszczepów gromadzi - podlegające Ministrowi Zdrowia - powstałe w 1996 r. Centrum Organizacyjno-Koordynacyjne ds. Transplantacji „Poltransplant”.

***

Do 30.11.2020 przeszczepiono 710 narządów nerki: 679 pobranych od dawcy zmarłego i 31 od dawców żywych. Dokonano też 248 przeszczepów wątroby od zmarłych dawców, 27 fragmentów wątroby od żywych dawców, 1 trzustki, 3 nerki i trzustki, 140 serca i 45 płuc oraz 1123 tkanki oka.

Tylko nerkę oraz fragment wątroby przeszczepia się zarówno od dawców zmarłych, jak i żywych, w przeciwieństwie do trzustki, serca czy płuc, które z oczywistych powodów mogą być przeszczepiane tylko i wyłącznie od osób zmarłych, co również przekłada się na liczbę wykonywanych procedur.

***

Nerkę przeszczepiają 22 autoryzowane ośrodki, wątrobę – 9, serce – 5, płuca – 4. Najbardziej aktywnymi 2020 r. ośrodkami w odniesieniu do poszczególnych narządów były:

nerka od zmarłych dawców: Uniwersyteckie Centrum Kliniczne w Gdańsku, Szpital Kliniczny Dzieciątka Jezus, Uniwersyteckie Centrum Kliniczne WUM, Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny im. Andrzeja Mielęckiego, ŚUM w Katowicach,

wątroba od zmarłych dawców: Centralny Szpital Kliniczny, Uniwersyteckie Centrum Kliniczne WUM, Uniwersyteckie Centrum Kliniczne w Gdańsku,

wątroba od żywych dawców: Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka",

serce: Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu, Narodowy Instytut Kardiologii Prymasa Tysiąclecia Stefana Kardynała Wyszyńskiego,

płuca: Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu, Uniwersyteckie Centrum Kliniczne w Gdańsku,

tkanki oka: Wojewódzki Szpital Specjalistyczny nr 5 im. św. Barbary w Sosnowcu, Okręgowy Szpital Kolejowy w Katowicach. 

Komentuje Waldemar Rukść

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl